

تنگه هرمز، آبراه میان خلیج فارس و دریای عمان، در سالهای اخیر جایگاه پررنگتری در معادلات بازدارندگی ایران یافته است. اهمیت این مسیر برای کشتیرانی و تجارت انرژی، پیامدهای احتمالی درگیری در منطقه را فراتر از مرزهای ایران میبرد؛ بااینحال، توان دفاعی کشور تنها به این موقعیت جغرافیایی وابسته نیست.

اهمیت تنگه هرمز برای ایران از پیوند دو عامل ناشی میشود: موقعیت جغرافیایی آن در جنوب کشور و نقش آن در کشتیرانی و تجارت جهانی انرژی. این آبراه باریک، خلیج فارس را به دریای عمان متصل میکند. از همین رو، پیامدهای یک درگیری در پیرامون آن ممکن است به طرفهای درگیر محدود نماند و بر تردد کشتیهای تجاری و بازار انرژی نیز اثر بگذارد.
در محاسبات بازدارندگی، همین احتمال اهمیت دارد. طرفی که اقدام نظامی را بررسی میکند، باید علاوه بر هزینههای مستقیم درگیری، خطر گسترش بحران و پیامدهای اقتصادی آن را نیز در نظر بگیرد. این نقش را باید از توان کنترل کامل آبراه یا امکان اختلال پایدار در کشتیرانی جدا دانست؛ اهمیت راهبردی تنگه، بهتنهایی هیچیک از این دو را اثبات نمیکند.
موقعیت سواحل و جزایر جنوبی ایران باعث شده است امنیت تنگه هرمز و آبهای پیرامون آن در برنامهریزی دفاع دریایی کشور جایگاه ویژهای داشته باشد. توجه نیروی دریایی ارتش و سپاه به این منطقه را میتوان در همین چارچوب بررسی کرد.
در این نگاه، بازدارندگی فقط به توان پاسخگویی پس از حمله محدود نیست. احتمال سرایت یک رویارویی به مسیرهای تجاری، پیش از آغاز درگیری نیز در ارزیابی هزینهها نقش دارد. این پیامد، در عین حال، محدود به نیروهای نظامی نیست و میتواند کشتیرانی غیرنظامی و اقتصاد کشورهای منطقه را هم تحت تأثیر قرار دهد.
تنگه هرمز به بازدارندگی ایران بُعد دریایی میدهد، اما توان دفاعی کشور بر پایههای دیگری نیز استوار است. وسعت سرزمین و تنوع عوارض طبیعی، در کنار ساختار پدافند هوایی و توان موشکی و پهپادی، از عواملی هستند که نقششان به این آبراه محدود نمیشود.
ظرفیت تولید و نگهداری داخلی تجهیزات، بهویژه در شرایط محدودیت واردات، بر تداوم آمادگی دفاعی اثر میگذارد. نیروی انسانی آموزشدیده و تابآوری جامعه نیز در مواجهه با بحرانهای طولانیمدت اهمیت دارند. این عوامل شاید بهاندازه موقعیت تنگه هرمز در بحثهای بینالمللی دیده نشوند، اما برای توضیح پایداری ساختار دفاعی کشور ضروریاند.
در مجموع، اهمیت تنگه هرمز در این است که پیامدهای احتمالی یک رویارویی محلی را به امنیت کشتیرانی و تجارت انرژی پیوند میدهد. این ویژگی، بُعدی متمایز به بازدارندگی ایران میافزاید، اما جایگزین ظرفیتهای سرزمینی، صنعتی و انسانی کشور نیست.